فاطمه؛ بزرگ بانوی جهان هستی

نوشته‌ی

واحد تحقیق مجلس علمی عین العلوم گشت

بزرگ بانوی جهان هستی

کدامین آسمان مرا سایه می‌کند.. و کدامین زمین مرا در خود جای می‌دهد.. اگر آن‌چه شایسته‌ی اوست، ننویسم؟!!

ولی چگونه؟! در حالی که نمی‌توانم؛ بلکه محال است که بتوانم از دختر پیامبر خدا ـ علیهما السلام ـ آن گونه که برازنده‌ی اوست، بنویسم.

چه طور می‌توانم از شخصیتی بنویسم که پیامبر صلى الله علیه وسلم او را پدر است و علی او را همسر و خود مادر حسن و حسین است؟!

شرافتی که او دارد، در هیچ زن دیگری دیده نشده و نخواهد شد.

بزرگ بانوی زنان جهان! سیده‌ی بانوان بهشت! جگر گوشه‌ی رسول خدا صلى الله علیه وسلم.[۱]

چرا باید از فاطمه نوشت

قلم اِبا دارد اگر از فاطمه علیها السلام ننویسد. اما چرا باید از او نوشت؟ مگر فاطمه در میان اهل سنت کدامین جایگاه را داراست؟ آیا همان گونه که مستشرقان متعصب می‌گویند: آن‌چه کتب سیرت را از محبت پیامبر نسبت به فاطمه پر کرده است، روایات ساختگی‌ای هستند که نتیجه‌ی پیشرفت تفکر سیاسی ـ دینی  شیعه می‌باشد که بر کل تاریخ اسلامی تأثیر گذاشته است؟ چنان‌که لامنس می‌گوید: مؤرخین در بدو امر فاطمه را فراموش کرده و به او اهمیت نمی‌دادند تا این‌که فکر تشیع در اسلام پدیدار گشت و سخن از فاطمه به درازا کشیده شد و آوازه‌اش منتشر شد در حالی که از دیگر خواهرانش هیچ ذکر و سخنی دیده نمی‌شود!

استاد عمر ابوالنصر این گمان لامنس را رد کرده و می‌گوید: این‌که مؤرخین سیرت فاطمه و دیگر دختران پیامبر صلى الله علیه وسلم را ذکر نکرده‌اند، بدین خاطر است که آنان تاریخ نبوت و اسلام را نگاشته‌اند و نبوت و اسلام وابسته و متصل به دختران پیامبر نبوده است؛ مخصوصاً این‌که آنان وارد هیچ نبردی نشدند و در هیچ معرکه‌ای از خود حرکتی بروز ندادند و در سیاست و شریعت پیامبر هم هیچ‌گونه مداخله‌ای نکردند تا مؤرخ را وارد به ذکر و تحقیق در زندگی آن‌ها کند و بدیهی است که مؤرخین فقط اخباری را ذکر می‌کنند که جایگاهی والا و تأثیر بزرگی داشته باشد.[۲]

این ردّ گمان لامنس را کاملاً نفی نمی‌کند. نویسنده‌ی مشهور مصری، دکتر عایشه بنت الشاطئ می‌نگارد: بهتر این است که بر آنان چنین رد شود: روایاتی که مبنی بر محبت پیامبر صلى الله علیه وسلم نسبت به حضرت زهرا هستند، در مجموعه‌ی آثار بسیار موثقی از رجال طبقه‌ی اوّل و از ائمه‌ی حفاظ و علمای علم سیرت و مؤرخان عصر بعثت با سندهای صحیح تا عصر پیامبر صلى الله علیه وعلى آله وصحبه وسلم و صحابه‌اش به ما رسیده است و گروه‌هایی از منتقدان بزرگ و تیزبین به خدمت این آثار قدیمی برخاسته و در آن‌ها از نظر توثیق و… در متن، سند و راویان طبق دقیق‌ترین منهج نقل روایت به کنکاش پرداخته و آن‌ها را به امت اسلامی تقدیم داشته‌اند.[۳]

آری! باید از فاطمه نوشت؛ چون او کوچک‌ترین و دوست‌داشتنی‌ترین فرزند رسول خدا صلى الله علیه وسلم بود.[۴]

از تولد تا بعثت پیامبر صلى الله علیه وسلم

فاطمه پنج سال قبل از بعثت دیده به جهان گشود. ولادت با سعادتش مقارن با تجدید بنای کعبه بود.[۵] در آن هنگام پدرش، محمّد صلى الله علیه وسلم، جوانی سی و پنج ساله بود که در آن سال توانست اختلاف بزرگی را در مورد گذاشتن حجر الأسود در ساختمان کعبه، حل نماید و تمامی قریش به فیصله‌ی او رضایت دادند. مادرش ام المؤمنین خدیجه رضی الله عنها همسر فداکار رسول خدا صلى الله علیه وسلم بود. کُنیه‌ی او ام ابیها است.[۶]

فاطمه، دوران کودکی‌اش را زیر سایه‌ی پر مهر پدر و مادر و دوستی با خواهران بزرگ‌ترش و مخصوصاً که نقش مادری کوچک را برایش ایفا می‌کرد، گذراند.[۷]

در بهترین ایام و در تلخ‌ترین روزها پدرش را همراهی کرد. پنج ساله بود که شاهد بزرگ‌ترین مرحله از مراحل زندگی پدرش بود؛ مرحله‌ی انتقال از فردی عادی و رسیدن به درجه‌ی پیامبری. او با وجود خردسالی‌اش معنای نبوت را درک کرد و اسلام در میان او و خانواده‌اش رابطه‌ای قوی‌تر از نسب، با ارزش‌تر از خون و نزدیک‌تر از خویشاوندی برقرار کرد.[۸]

راه پر پیچ و خم فرا روی خانواده‌ی فاطمه

دیگر پدرش تنها متعلق به او نبود؛ بلکه باید به دادِ یک جهان می‌رسید و در این راه حوادث و مشقت‌های زیادی وجود داشت و فاطمه ـ دختر کوچک خانه ـ می‌بایست در این شداید با پدرش همراه باشد؛ چون او بود که از همه بیش‌تر به رسول خدا صلى الله علیه وسلم شباهت داشت.

سه سال از دعوت پنهانی پیامبر صلى الله علیه وسلم گذشت و فاطمه هشت ساله شده بود و شاهد مرحله‌ی جدیدی از دعوت بود؛ نبرد حق و باطل. سعادت بودن در کنار پیامبر صلى الله علیه وسلم آن‌چنان نصیب فاطمه شد که این فرصت برایش در کودکی فراهم آمد که از خانه خارج شده و در فضای بیرون دنبال پدر به راه بیفتد و ببیند که او چگونه در محافل و مجالس قریش رفته و آن‌ها را دعوت داده و به بهشت مژده می‌دهد و از جهنم می‌ترساند و در راه دعوت و رسالتش چگونه متحمل این همه آزار و اذیت از سوی جاهلان و مکاران قریش می‌شود.[۹]

وقتی که پدر بزرگوار فاطمه، قوم خود را به طرف اسلام دعوت می‌داد و بت‌هایشان را رد می‌نمود، علیه او جبهه می‌گرفتند و به دشمنی با او برمی‌خاستند و یک‌دیگر را علیه او می‌شورانیدند. شاید در این زمان، این کودک هشت ساله از خود بپرسد: چرا قریش علیه پدرم جبهه گرفته‌اند در حالی که او آن‌ها را به سوی نیکی فرا می‌خواند؟! او به این می‌اندیشید و حوادث اطرافش را درک می‌کرد و قهرمانانه از پدرش دفاع می‌نمود.

فاطمه از پدر دفاع می‌کند

روزی چند نفر از کفار و مشرکین در کنار خانه‌ی کعبه جلسه‌ای تشکیل دادند و بعد از مشوره گفتند: هیچ راه نجاتی برای خلاصی از دعوت محمّد [صلى الله علیه وسلم] به جز از قتل وی و پایان دادن به دعوتش در مکه وجود ندارد، ولی باید در این راه جنگ سختی را با بنی عبد مناف و هم‌پیمانانشان تحمل کنیم. وقتی که به این رأی رسیدند، دریافتند که تنها راه تحقق این کار این است که محمّد [صلى الله علیه وسلم] وارد مسجدالحرام شود، همه با هم بر وی هجوم برده و او را مورد ضربات پیاپی خود قرار دهند تا این‌که جان دهد ـ نعوذ بالله ـ. نفس‌های شریر آنان بر این تدبیر حقیر متفق شد و با هم پیمان بستند و قسم یاد کردند که این کار را عملی خواهند کرد و بت‌هایشان را که در کنار کعبه بودند، بر این امر شاهد گرفتند.

این ماجراجویی خطرناکی برای قتل رسول خدا صلى الله علیه وسلم بود؛ اما در این‌جا قهرمانی فاطمه علیها السلام آشکار می‌گردد: فاطمة الزهراء علیها السلام تمام تدابیر آنان را شنید. خود را با سرعت به خانه رساند و به محض داخل شدن، نتوانست گریه‌اش را پنهان کند. خود را در آغوش مادرش ام المؤمنین خدیجه رضی الله عنها انداخت و هر چه مادر می‌خواست گریه‌ی دخترکش را بند کند، نتوانست تا این‌که نزد پیامبر صلى الله علیه وسلم رفتند و او آرام شد. دخترک یازده ساله گفت: این گروه از قریش علیه شما پیمان بسته‌اند که اگر شما را ببینند، شما را خواهند کشت و هیچ مردی از آنان نیست مگر که بهره‌ی خود را از خون شما مشخص کرده است.

پیامبر صلى الله علیه وسلم به آرامی به وی گوش فرا می‌داد و بعد به او گفت: آبی برای وضویم بیاور.

فاطمه شتابان رفت و آب وضو را آماده کرد.

وقتی که پیامبر صلى الله علیه وسلم وضو گرفت و به طرف همان ناحیه‌ی کعبه روانه شد در حالی که هاله‌ای از هیبت و جلال وی را فرا گرفته بود. هنگامی که وارد مسجد شد و به سویشان قدم برداشت، رنگ از چهره‌هایشان پرید. از هیبت پیامبر چشم‌ها را پایین گرفتند و ترسی آنان را فرا گرفت که عهد و پیمانشان از یاد رفت. کسی نتوانست به پیامبر نگاه کند. سرهای همگی تا حدی پایین بود که زنخ‌ها به سینه‌ها چسبیده بود. ورود غیر منتظره‌ی پیامبر صلى الله علیه وسلم همه را حیرت‌زده و مبهوت کرده بود و هیچ کس یارای حرکت نداشت. رسول الله صلى الله علیه وسلم به سویشان آهسته گام برمی‌داشت تا این‌که بالای سرشان رسید و مشتی از خاک برداشت و گفت: شاهت الوجوه؛ خدا چهره‌هایتان را زشت بگرداند و سپس خاک‌ها را به سویشان انداخت. به هر مردی از آن‌ها که آن ریگ‌ها اصابت کردند، در روز بدر کشته شدند.[۱۰]

هیچ شکی نیست که ام المؤمنین خدیجه و فاطمة الزهراء آرام نگرفتند تا زمانی که پیامبر خدا صلى الله علیه وسلم به سلامتی به سویشان بازگشت. این حادثه کمی جای درنگ دارد: فاطمه‌ی زهرا در این زمان یازده ساله و هنوز کودک بود؛ آیا رفتنش به سوی مسجدالحرام به صورت تصادفی بود یا این‌که مادرش خدیجه که می‌خواست بداند قبل از خروج رسول خدا صلى الله علیه وسلم به مسجدالحرام در مجالس قریش چه می‌گذرد، فاطمه را فرستاد تا خبری بیاورد تا مطمئن شود که هیچ خطری از سوی شیاطین بت‌پرست پیامبر را تهدید نمی‌کند؟

ما چنین ترجیح می‌دهیم که خداوند متعال فاطمه را به آن سو هدایت داد تا بدین وسیله پیامبر بزرگوارش را محافظت نماید. خداوند بود که فاطمه را راهنمایی کرد و فرستاد تا از اخبار قریش اطلاع یابد.[۱۱] سلام بر او که چنین حماسه‌ای آفرید.

هم‌چنین عبدالله بن مسعود رضی الله عنه می‌گوید: هنگامی که رسول الله صلى الله علیه وسلم نزدیک کعبه ایستاده و نماز می‌گزارد، گروهی از قریش در آن‌جا نشسته بودند. شخصی از ایشان گفت: آیا این ریاکار را نمی‌بینید؟ کدام یک از شما برمی‌خیزد تا به سوی شتر بنی فلان برود تا سرگین و خون و زهدان آن را بیاورد و صبر کند تا وی به سجده برود و سپس آن را در میان شانه‌های وی بنهد؟ بدبخت‌ترین آن‌ها (عقبه بن ابی‌معیط) آن را آورد و هنگامی که رسول خدا صلى الله علیه وسلم سجده کرد، آن را در میان شانه‌های وی گذاشت.

پیامبر صلى الله علیه وسلم هم‌چنان در حال سجده بود و آن‌ها می‌خندیدند تا آن‌که از فرط خنده بر روی یک‌دیگر می‌افتادند.

رهگذری نزد فاطمه علیها السلام رفت و او را خبر کرد. او که دخترکی خردسال بود، دوان دوان آمد و پیامبر صلى الله علیه وسلم هم‌چنان در حال سجده بود تا این‌که فاطمه آن را برداشت و به دور افکند و روی بدیشان کرد و دشنامشان داد. آن‌گاه که پیامبر صلى الله علیه وسلم نماز را تمام کرد، گفت: بار الها! بر تو است سزای قریش. تا سه بار گفت و نام آنان را گرفت. عبدالله بن مسعود می‌گوید: به خدا سوگند که در روز بدر همه‌ی آن‌ها را هلاک شده دیدم و بعد به سوی چاه قلیب کشانیده شده و در آن افکنده شدند. سپس رسول خدا صلى الله علیه وسلم گفت: هلاک شدگان چاه قلیب به لعنت گرفتار شدند.[۱۲]

و این برگ زرینی دیگر از حماسه‌آفرینی فاطمه بود؛ در آن زمان خفقان و ظلم و ستم قریش حتى بسیاری از صحابه‌ی گران‌قدر هم نمی‌توانستند این گونه از پیامبر صلى الله علیه وسلم دفاع کنند؛ اما خداوند به فاطمه‌ی زهرا علیها السلام چنان جرأتی داده بود که به تنهایی در مقابل مشرکین ایستاده و از پدر بزرگوار و دعوتش قهرمانانه دفاع کند و می‌دانست که در این راه باید جان‌ها فدا شوند.

مشکلات زندگی در مکه

فاطمه رنج‌های مصیبت‌دیدگان را می‌دید و با آنان همدردی می‌کرد و حتى خود او و خانواده‌اش نیز قربانی این فضای نابهنجار بودند. خواهرش رقیه رضی الله عنها به حبشه هجرت نمود و فاطمه می‌بایست دوری خواهر عزیزش را تحمل می‌کرد. در محاصره‌ِی اقتصادی قریش، خانواده‌ی پیامبر و یارانش در شدیدترین تنگناها قرار گرفتند. فاطمه نیز با دیگر محاصره شوندگان درد و رنج این نبرد فردی و اجتماعی را چشید. در آن‌جا توشه کم بود. کودکان گرسنه بودند. غذایی نبود و آنان برگ درختان و گیاهان را پخته و به ناچاری و بی‌میلی می‌خوردند؛ چون چیزی دیگر گیر نمی‌آمد. این مشقت یکی ـ دو روز نبود؛ بلکه سه سال به طول انجامید و فاطمه نیز مانند دیگران در آن فضای سخت می‌زیست، گرسنه می‌شد، درد و رنج می‌کشید و تحمل می‌کرد.

بعد از سه سال تحمل سختی و مشقت، محاصره‌ی اقتصادی به پایان رسید. اما ظلم و ستم مشرکین هم‌چنان ادامه داشت و فاطمه در قلب این حوادث بود و در میانشان می‌زیست و از انفعالاتشان متأثر می‌شد و از دردهایشان دردمند می‌گردید.

از دست دادن مادر

فاصله‌ی چندانی از اتمام محاصره‌ی اقتصادی نگذشته بود که فاطمه سایه‌ی مهربان مادرش خدیجه رضی الله عنها را از دست داد. و در همین سال نیز عمویش ابوطالب چشم از جهان فرو بست و این سال را عام الحزن نامیدند؛ چون پیامبر صلى الله علیه وسلم دو تن از بهترین پشتیبانانش را از دست داد. خدیجه که وزیر صادقی برای پیامبر اسلام بود و ابوطالب که بازوی توانایی جهت حمایت پیامبر و ناصر قومش بود.

مادری برای پدر

فاطمه در این اندوه با پدر شریک بود و آن دردها را می‌چشید و باید می‌چشید؛ چون او بسیار شبیه پدرش بود. بعد از وفات مادرش نقش بزرگی را در رعایت حال پیامبر صلى الله علیه وسلم ایفا نمود.

الآن که ابوطالب از میان رفته بود، قریش بیش‌تر جرأت کرد تا به پیامبر اذیت و آزار برساند. روزی یکی از نادانان قریش مشتی خاک بر سر مبارک رسول خدا صلى الله علیه وسلم افشاند. پیامبر صلى الله علیه وسلم با همین حالت به خانه رفت. دخترش بلند شد و خاک‌ها را از سر مبارکش می‌شُست و گریه می‌کرد. رسول خدا صلى الله علیه وسلم به او گفت: دخترکم! گریه نکن؛ خداوند از پدرت محافظت می‌کند.

فاطمه‌ی زهرا می‌گریست و سر مبارک پدرش را از خاک‌ها می‌شست ـ صلى الله علیه وسلم ـ.

منظره‌ی زیبایی است! کسانی که پیام‌های الهی را به مردم می‌رسانند، در این راه اذیت می‌شوند.

بر سر برترین مخلوق هستی خاک می‌ریزند و برترین بانوی گیتی خاک‌ها را از سر مبارک او می‌شوید!

از چنین گذرگاه‌ها و مناظر زیبایی بود که فاطمه به مقام بسیار بلند نایل آمد.. برتر از همه‌ی زنان و مقام «سیدة نساء العالمین» نصیب او شد.[۱۳] و شاید به همین خاطر بود که او را «أم أبیها؛ مادرِ پدرش» لقب دادند!

به سوی مدینه

حوصله‌ی مسلمانان از این همه بیداد به سر آمده بود و دیگر جایی برای ماندن در مکه وجود نداشت. پیامبر صلى الله علیه وسلم دستور هجرت به مدینه‌ی منوره را صادر فرمود. همگی به فرمانش لبیک گفته و اندک اندک رهسپار مدینه گشتند. غیر از خانواده‌ی پیامبر و ابوبکر کسی دیگر باقی نماند. بالأخره خداوند متعال اجازه‌ی هجرت به پیامبر و دوست صمیمی‌اش ـ که در همین سفر به یار غار مشهور شد ـ داد و آن‌ها می‌بایست به تنهایی و بدون خانواده‌هایشان هجرت می‌کردند.

پیامبر صلى الله علیه وسلم به علی سپرد که شب را به جای او در رختخوابش بخوابد و امانت‌هایی را که نزد پیامبر بودند، به دست صاحبانشان برساند و خود نیز هجرت نماید.

اما فاطمه و خواهرش ام کلثوم ماندند تا این‌که فرستاده‌ی پدرشان آمد که آن‌ها را به مدینه برساند. فاطمه و ام کلثوم سفر خوشی را پیش‌رُو نداشتند. از وداعشان با ام القرای مکه دیری نگذشته بود و در حالی که رو به شمال در حال حرکت بودند، مردان نقاب‌پوشی از مشرکان قریش بر سر راهشان قرار گرفتند. حویرث بن نقیذ که پدرشان را در مکه اذیت می‌کرد، سیخکی به شترشان زد که بر اثر آن فاطمه و ام کلثوم از بالای شتر به پایین افتادند.

فاطمه در آن روزها نحیف و لاغر بود و قبل از این‌که طعم سیری و سیرابی را بچشد، حوادث بزرگ او را ضعیف و نزار کرده بود. این حصار کوبنده اثرش را بر صحت او گذاشته بود؛ گرچه از نظر معنوی روز به روز قوی‌تر می‌شد.

وقتی که حویرث او و خواهرش را در آن صحرای خشن از شتر انداخت، باقیمانده‌ی راه برایشان خسته کننده و سخت بود و نزدیک نبود که پاهایشان بدان سو قدم بردارند؛ اما با تحمل مشقت‌های سفر به مدینه رسیدند. در مدینه کسی نبود که حویرث را لعنت نکند. چند سالی از این رفتار ناجوانمردانه‌ی حویرث گذشته بود و پیامبر صلى الله علیه وسلم آن را فراموش نکرده بود. در سال هشتم هجری به هنگام فتح مکه، نام حویرث را در لیستی قرار داد که اگر در زیر پرده‌ی کعبه هم پنهان شوند، باید به قتل برسند. و علی سزاوارترین فردی بود که می‌بایست حویرث را به هلاکت می‌رساند و چنین کرد.[۱۴]

آری! این‌گونه فاطمه‌ی زهرا در طوفان‌های دعوت از اوّل تا آخر در تمام مدت حیات پیامبر صلى الله علیه وسلم در مکه و حتى به هنگام هجرت از مکه، زندگی کرد. از ابتدای نزول وحی، سیزده سال در قلب دعوت با تمام حوادث، دردها، غم‌ها، شکنجه‌ها و ماجراجویی‌های آن زیست. از نبردهای سنگینی که از سوی مخالفان دعوت انجام می‌گرفت، متأثر شد و نسبت به آن واکنش نشان داد.

تمام این‌ها اراده و تقدیر الهی بود تا زهرا را به والاترین مراتبِ تربیت برساند و باید با گذشتن از این خوان‌ها، به اوج قله‌ی بزرگواری که همانا برتری از دیگر زنان امت بود، می‌رسید.[۱۵]

ازدواج

در اوایل محرّم سال دوم هجرت، رسول خدا صلى الله علیه وآله وسلم دخترش فاطمه علیها السلام را به ازدواج حضرت علی کرَّم الله وجهه درآورد[۱۶] و به فاطمه علیها السلام گفت: «عقد نکاح تو را با محبوب‌ترین افراد اهل بیت خویش بستم.» سپس برایشان دعای خیر نمود و بر آنان قطراتی آب پاشید.[۱۷] به هنگام ازدواج حضرت علی ۲۳ سال و حضرت فاطمه ۱۸ ساله بودند.

پیش از علی، ابوبکر صدیق فاطمه را از پیامبر صلى الله علیه وسلم خواستگاری کرده بود، اما ایشان فرموده بودند: امرش به پروردگارش مربوط است. بعد از ابوبکر، عمر بن خطاب هم او را خواستگاری کرده بود و همین جواب را شنیده بود. روزی ابوبکر و عمر و سعد بن معاذ انصاری در مسجد نشسته بودند و سخن از فاطمه علیها السلام به میان آمد. ابوبکر گفت: اشراف قریش او را خواستگاری کرده و رسول خدا صلى الله علیه وسلم فرموده که امرش با پروردگار است، اگر بخواهد او را به ازدواج می‌دهد و علی فاطمه را از پیامبر صلى الله علیه وسلم خواستگاری نکرده است؛ به نظرم فقط تنگ‌دستی است که برای وی مانع ایجاد کرده است و در ذهنم چنین القا شده که خدای عزّ وجلّ فاطمه را برای علی نگه داشته‌اند. سپس ابوبکر، عمر و سعد بن معاذ گفتند که نزد علی برویم و اگر تنگ‌دستی مانع این کار او شده است، وی را یاری نماییم. بنابراین پیش علی رفتند و او را تشویق کردند تا از فاطمه خواستگاری کند… راوی می‌گوید: چشمان علی پر از اشک شد و گفت: ای ابوبکر! انگیزه‌ی درونی مرا برانگیختی و مرا نسبت به امری که از آن غافل بودم، بیدار کردی؛ به خدا قسم! باید به فاطمه رغبت داشت ولی تنگدستی مانع از این کار من شده بود. ابوبکر گفت: ای علی! چنین نگو؛ چرا دنیا و اشیای دنیا نزد خدا و رسولش مانند ذرات پراکنده‌ی در هوا بی‌ارزش است.[۱۸] میرزا رفیع باذل ایرانی در این باره می‌سراید:

چو بگذشت چندی بدین داوری … یکی روز رفتند نزد علی

ز یارانِ مخصوصِ او چند تن … بگفتند: ای شمع آن انجمن

در این کار خیر اولویت تراست … سکوتت در این خِطبه چندی چراست

رو از خدمت سید انبیاء … بکن خواستگاری خیرالنساء

به پاسخ چنین گفت یعسوب دین … که دارم دو مانع بر اقدامِ این

نخست آن‌که شرم آیدم از نبی … دوم خامشم کرده دست تهی

بگفتند یارانش: ای شهریار! … تو در خاطرِ خویش از این‌ها میار

تو را با نبی نسبت دیگرست … از او آن‌چه خواهی ترا در خورست

ز دست تهی نیز بر خود مپیچ … نخواهد رسول کریم از تو هیچ

به ترغیب یاران، علیّ ولی … به روز دگر رفت نزد نبی[۱۹]

ابوبکر صدیق رضی الله عنه در تهیه‌ی جهیزیه، حضرت علی رضی الله عنه را کمک کرد.[۲۰] و حضرت عثمان رضی الله عنه هم به حضرت علی رضی الله عنه کمک نمود که ماجرای آن از زبان حضرت علی رضی الله عنه چنین آمده است: علی علیه السلام گفت: رسول خدا صلى الله علیه وسلم به من دستور داد: ای علی! برخیز و زره‌ات را بفروش و پولش را بیاور تا آن‌چه را که مورد نیاز تو و فاطمه باشد، آماده نمایم.

علی می‌گوید: من زره را برداشته و به بازار رفته و آن را به چهارصد درهم به عثمان بن عفان فروختم. وقتی که درهم‌ها را از او و او زره را از من گرفت، گفت: ابوالحسن! آیا من نسبت به تو به این زره اولى نیستم و تو به نسبت من بیشتر مستحق دراهم نیستی؟

علی می‌گوید: گفتم: آری.

پس عثمان گفت: این زره را به تو هدیه دادم.

علی می‌گوید: من زره را با درهم‌ها گرفته و نزد پیامبر صلى الله علیه وسلم آمدم و آن را جلوی ایشان گذاشتم و احسان عثمان را به اطلاع وی رساندم. پیامبر صلى الله علیه وسلم برای او دعای خیر کرد.

رسول خدا صلى الله علیه وسلم مشتی از آن دراهم را گرفته و به ابوبکر داد و گفت: ابوبکر! با این دراهم برای دخترم وسایل خانه بخر. و سلمان فارسی و بلال بن رباح را به همراه او فرستاد تا او را در حمل وسایل کمک کنند.

ابوبکر می‌گوید: پیامبر صلى الله علیه وسلم به من سیصد و شصت درهم داده بود. من به بازار رفتم و بستری از کتان مصر که با پشم پر شده بود، گلیمی پوستین، بالشی از پوست که داخلش لیف خرما بود، عبایی خیبری، مشکی برای آب، کوزه، لیوان، آفتابه و پارچه‌ی نازک پشمی خریدم و همگی آن‌ها را برداشته و در جلوی رسول الله صلى الله علیه وسلم گذاشتیم. وقتی که به آن‌ها نگاه کرد، اشک‌هایش جاری شد و سرش را به سوی آسمان بلند کرد و گفت: خدایا! این‌ها را مبارک بگردان که بزرگ‌ترین ظرفشان گِلی است.[۲۱]

پیامبر صلى الله علیه وسلم، ابوبکر، عمر، عثمان، طلحه و زبیر و به همین تعداد از انصار را فرا خواند و آن‌ها را شاهد مجلس عقد قرار داد و مهریه را ۴۰۰ مثقال نقره مقرر نمود.[۲۲]

هم‌چنین عایشه و ام سلمه، همسران پیامبر صلى الله علیه وسلم، در تهیه‌ی جهیزیه و مسکن علی و فاطمه سهم و همکاری داشتند و نیز می‌گفتند: هیچ عروسی‌ای را بهتر از عروسی فاطمه ندیده‌ایم.[۲۳]

عطا بن سائب از پدرش نقل می‌کند که حضرت علی رضی الله عنه فرمودند: جهیزیه‌ی فاطمه علیها السلام که پیامبر صلى الله علیه وسلم برایش تدارک دیده بود، یک چادر، یک بالش از پوست که با گیاه اذخر پر شده بود، یک آسیاب دستی، یک مشکیزه و دو کوزه‌ی سفالین بود.[۲۴]

زفاف

اسماء دختر عمیس گوید: من در آماده کردن فاطمه برای زفاف حضور داشتم، وقتی صبح شد، رسول‎الله صلى الله علیه وسلم به در خانه ‌آمد و گفت: «ای ام ایمن! برادرم را صدا کن.» ام ایمن گفت: برادر توست و حال آن‌که دخترت را به نکاحش درمی‌آوری؟ گفت: آری، ام ایمن گوید: علی را صدا زدیم و آمد ـ پیامبر صلى الله علیه وسلم رویش آب پاشید و برایش دعای خیر کرد. سپس گفت: فاطمه را برایم صدا کنید. اسما می‌گوید: فاطمه را صدا زدند در حالی که‌ از شدّت شرم و حیا آمدن برایش مشکل بود، خطاب به ‌او گفت: «سکوت کن که تو را به محبوب‌ترین اهل بیتم به نکاح دادم.» روی فاطمه هم آب پاشید و برایش دعای خیر کرد، پیامبر برگشت که برود که چشم مبارکش به خانمی‌ افتاد، گویا صورت خانم پوشیده بود ـ پرسید کیستی؟ گفتم: منم، گفت: أسمایی؟ گفتم: آری، گفت: دختر عمیس؟ گفتم: آری، گفت: آمدی به احترام دختر رسول‎الله صلى الله علیه وسلم او را برای زفاف آماده کنی، گفتم: آری و ایشان برایم دعای خیر کرد.[۲۵]

ولیمه‌ی عروسی

از بریده رضی الله عنه روایت است: وقتی علی از فاطمه خواستگاری کرد، رسول‎الله صلى الله علیه وسلم فرمود: «برای عروسی ولیمه لازم است.» وی می‌گوید: سعد گفت: یک قوچ به عهده‌ی من، گروهی از انصار برایش چند پیمانه ذرّت جمع‌آوری کردند. شب زفاف که فرا رسید، رسول‎الله صلى الله علیه وسلم به علی فرمود: «تا وقتی که با من ملاقات می‌کنی، چیزی نگو.» آن وقت رسول‎الله صلى الله علیه وسلم درخواست آب کرد، وضو گرفت و روی علی پاشید و این گونه دعا کرد: پروردگارا! زندگی این دو را مبارک گردان و برکات خود را نصیبشان کن و به فرزندانشان نیز برکت عنایت فرما.[۲۶]

زندگی زناشویی

زندگی زناشویی حضرت فاطمه و علی رضی الله عنهما از قول حضرت علی رضی الله عنه چنین آغاز شد: من با فاطمه دختر رسول خدا صلى الله علیه وسلم ازدواج نمودم در حالی که برای ما بستری غیر از یک پوست که شب روی آن می‌خوابیدیم و روز گوسفند خود را در آن علف می‌دادیم، میسر نبود و خدمتکاری هم نداشتیم.[۲۷]

زندگی سیده فاطمه و علی با آن‌که نزد پیامبر صلى الله علیه وسلم از محبوبیت فوق العاده‌ای برخوردار بودند، زندگی زاهدانه، در نهایت سادگی و بی آلایشی و به دور از تکلف، بیشتر آغشته به مشقّت و سخت‌کوشی بود تا زندگی راحت و گوارا. داستان سختی‌ها و مشقت‌های زندگی فاطمه و موضع رسول‎الله صلى الله علیه وسلم در مقابل مشکلات زندگی دخترش آنگاه که‌ از پدرش در خواست خادمی کرد، بیشتر روشن می‌شود و زندگی زاهدانه و ساده‌ی او را برای ما به تصویر می‌کشاند. امام بخاری از حضرت علی رضی الله عنه نقل می‌کند که حضرت فاطمه علیها السلام از خستگی و مشقت آرد نمودن گندم با آسیاب دستی به ستوه آمده بود. به او خبر رسید که نزد پیامبر صلى الله علیه وسلم گروهی از اسیران جنگی آورده‌اند. لذا نزد ایشان رفت تا خدمتگزاری [از آن‌ها] به وی بدهد. اما پیامبر صلى الله علیه وسلم در خانه تشریف نداشتند بنابراین موضوع را با ام المؤمنین عایشه رضی الله عنها در میان گذاشت. هنگامی که پیامبر صلى الله علیه وسلم برگشتند، عایشه رضی الله عنها جریان را برایشان تعریف نمود. پیامبر صلى الله علیه وسلم به نزد ایشان تشریف بردند. حضرت علی رضی الله عنه می‌گوید: پیامبر صلى الله علیه وسلم در حالی نزد ما تشریف آورد که ما مشغول استراحت بودیم. خواستیم به احترام ایشان بلند شویم، اما ایشان فرمودند: بر جای خود باشید! سپس گفتند: آیا شما را به چیزی با ارزش‌تر از آن‌چه از من خواسته‌اید، راهنمایی ننمایم؟ بعد فرمودند: هنگام خواب، ۳۴ مرتبه الله اکبر، ۳۳ مرتبه الحمد لله و ۳۳ مرتبه سبحان الله بگویید؛ این برای شما بهتر از آن چیزی است که از من خواسته‌اید.[۲۸]

هنّاد به روایت عطا از حضرت علی نقل می‌کند که وی گفت: چند روزی سپری شد، نه چیزی برای خوردن نزد ما پیدا می‌شد و نه نزد پیامبر صلى الله علیه وسلم. از خانه خارج شدم. دیدم دیناری سر راه افتاده است. اندکی توقف کردم و اندیشیدم که آن را بردارم یا خیر. سپس بنابر شدت نیاز و تنگدستی آن را برداشتم و از بازرگانانی که از خارج آرد وارد می‌کردند، مقداری آرد خریدم و به فاطمه دادم تا آن را خمیر کند. فاطمه در حالی که مشغول خمیر کردن بود، از شدت ضعف و گرسنگی، بارها دستش از کاسه خارج می‌شد و به زمین می‌خورد. سرانجام با مشقت فراوان نان را تهیه نمود. آن‌گاه نزد پیامبر صلى الله علیه وسلم رفتم و ماجرا را برایش تعریف کردم. آن حضرت صلى الله علیه وسلم فرمودند: آن را بخورید؛ همانا این رزقی است که خدا به شما داده است.[۲۹]

طبری با سند معتبر به نقل از فاطمه علیها السلام آورده است که روزی رسول خدا صلى الله علیه وسلم نزد او رفت و گفت: فرزندانم کجایند؟! [منظورش حسن و حسین رضی الله عنهما بود.] فاطمه علیها السلام گفت: در خانه چیزی برای خوردن نبود، لذا علی آن‌ها را همراه خود پیش فلان مرد یهودی برده است تا در خانه از گرسنگی گریه نکنند. پیامبر صلى الله علیه وسلم از آن‌جا بیرون آمد و نزد همان یهودی رفت. دید که حسن و حسین رضی الله عنهما در حوضچه‌ای مشغول بازی هستند و جلوی آن‌ها خرماهای پس‌مانده‌ای قرار دارد. پیامبر صلى الله علیه وسلم به علی رضی الله عنه گفت: آیا قبل از آن‌که هوا گرم شود، فرزندانم را به خانه برنمی‌گردانی؟ علی رضی الله عنه در جواب گفت: لطفاً اندکی صبر کنید تا از این خرماهای پس‌مانده مقداری را برای فاطمه جمع کنم. رسول الله صلى الله علیه وسلم توقف نمود تا علی رضی الله عنه مقداری خرما جمع نمود و آن‌ها را در پارچه‌ای گذاشت. سپس پیامبر صلى الله علیه وسلم و علی رضی الله عنه به اتفاق هم برگشتند در حالی که یکی از آن دو پسر را پیامبر صلى الله علیه وسلم و دیگری را حضرت علی رضی الله عنه بر دوش خویش حمل می‌کردند.[۳۰]

در میدان جنگ

اسلام حضور زنان را دوشادوش مردان در میادین جهاد اجازه داده است؛ آبرسانی به مجاهدین، پخت و پز غذا، عیادت و مداوای مجروحین هم جهاد است.[۳۱] لذا در جنگ احد که نیمه‌ی شوال سال سوم هجری رخ داد، زنان هم به همراه مردان خود روانه‌ی جبهه شدند. فاطمه نیز به همین خاطر در جنگ احد همراه شد همان طوری که زنانی دیگر مانند عایشه و ام سلیم حضور داشته و مَشک‌های آب را به نزد مجاهدین می‌بردند و آنان را سیراب می‌نمودند.[۳۲]

در ابتدای جنگ پیروزی از آن مسلمین بود و مشرکین شکست سنگینی خورده و عقب‌نشینی نمودند. اما هنگامی که چند تن از تیراندازان مسلمان بنا به اجتهاد خود کوه را رها کرده و به دنبال جمع‌آوری غنیمت افتادند، و مشرکان کوه را خالی از سرباز دیدند، دوباره حمله‌آور شده و جنگ سختی درگرفت که در نتیجه بسیاری از صحابه شهید و بسیاری دیگر زخمی شدند و رسول الله صلى الله علیه وسلم نیز جراحاتی برداشت؛ دندان رباعی پیامبر صلى الله علیه وسلم شکست و رخسار وی جراحت برداشت و خُود وی بر سر مبارکش شکست. فاطمه جراحات را می‌شست و علی بن أبی‌طالب در سپر خود بر آن آب می‌ریخت و چون فاطمه دید که آب سودمند نیست و خونریزی را بیش‌تر می‌کند، پاره‌ای از حصیر گرفت و آن را سوزاند و بر زخم گذاشت. سپس خونریزی قطع شد.[۳۳]

آری! مسؤولیت فاطمه در این جنگ از همه مشهودتر و پرافتخارتر بود که توانست نقش پرستار ماهر و پزشک ورزیده‌ای را برای پیامبر صلى الله علیه وسلم ایفا نماید و زخم‌های ایشان را به نحو احسن معالجه کند. این هم یکی دیگر از مَشاهد والا و تدابیر زیرکانه و زیبای او به خاطر پدرش صلى الله علیه وسلم بود.

فرزندان

از بطن فاطمه دو پسر و دو دختر متولد شدند؛ اوّلین فرزندشان حسن، در سال سوم هجری به دنیا آمد و بعد از یک سال و اندی در ماه شعبان سال چهارم هجری دومین فرزندشان، حسین به دنیا آمد. در سال پنجم هجری سومین فرزند و اوّلین دخترشان به دنیا آمد که پیامبر صلى الله علیه وسلم او را زینب نام نهاد تا یاد و خاطره‌ی دختر بزرگش زینب را زنده نگه دارد. دو سال از تولد زینب گذشته بود که دومین دخترشان نیز به دنیا آمد و رسول خدا صلى الله علیه وسلم او را به یاد دختر دیگرش، به ام‌کلثوم نامگذاری کردند.[۳۴]

برخی از مؤرخین محسن را هم ذکر کرده‌اند.[۳۵]

تا زمانی که فاطمه زنده بود، حضرت علی با زنی دیگر ازدواج نکرد.[۳۶] فاطمه علیها السلام قبل از وفاتش به حضرت علی وصیت کرد که بعد از او با اُمامة دختر خواهرش زینب ازدواج نماید تا او فرزندان خاله‌ی راحلش را تربیت کند.[۳۷] نسل پیامبر صلى الله علیه وسلم از فاطمه علیها السلام، به وسیله‌ی حسن و حسین رضی الله عنهما به جا ماند.

شرکت در فتح مکه

مسلمانان بعد از تحمل آن همه درد و رنجی که در مکه کشیده بودند، در مدینه زیر سایه‌ی حکومت اسلامی‌ای که پیامبر صلى الله علیه وسلم ایجاد نموده بود، قدرت یافتند و سرانجام برای این‌که مکه را از لوث مشرکین پاکسازی کنند، تصمیم به فتح مکه گرفتند. کم‌کم لشکرها آماده می‌شد و دیگر وقت آن رسیده بود تا به سوی مکه رهسپار شوند. فاطمه هم در این مرحله، به همراه پدر و همسر از مدینه خارج شد تا شاهد این پیروزی بزرگ باشد.

در آن شب بحرانی، فاطمه بیدار بود و خواب به چشمانش نزدیک نمی‌شد. او نزدیک قبر مادرش رفت و روزهای گذشته و ایام کودکی‌اش را به یاد آورد و الآن روزهای محنتی را پشت سر می‌گذاشت که تمام مکه در اسلام داخل شده بود.

دو ماه نگذشته بود که فاطمه به همراه پدر و شوهرش بار دیگر به مدینه برگشتند. روزها از پی هم می‌گذشتند و او مشغول تربیت فرزندانش، حسن، حسین، زینب و ام کلثوم بود و وضعیت حضرت علی بهتر شده بود و او از این‌که فرزندانش جانشینان خانه‌ی نبوت هستند، احساس خوش‌بختی می‌کرد.

اما این روزهای آرام زیاد دوام نیافت.[۳۸]

وفات پیامبر صلى الله علیه وسلم و تأثیر آن بر فاطمه

روزی پیامبر صلى الله علیه وسلم به همسر محبوبش عایشه رضی الله عنها گفت: «ای عایشه! من همواره دردی را که بر اثر خوردن غذا در خیبر، به من رسید، احساس می‌کنم و اکنون زمانی است که احساس می‌کنم رگ دل من از اثر آن زهر بریده می‌شود.»[۳۹]

و این آغاز بیماری پیامبر صلى الله علیه وسلم بود که چند روزی طول کشید. عایشه رضی الله عنها می‌گوید: پیامبر صلى الله علیه وسلم در همان مریضی‌اش فاطمه علیها السلام را خود فراخواند. فاطمه آمد. طرز رفتارش همانند رفتار پیامبر صلى الله علیه وسلم بود. پیامبر صلى الله علیه وسلم فرمود: «خوش آمدی دخترم!» و او را در کنار خود نشاند و با او درگوشی چیزی گفت که فاطمه گریست. من گفتم: چرا می‌گریی؟ دوباره او را فراخواند و با او درگوشی کرد که این دفعه فاطمه خندید. من گفتم: چون امروز شادی نزدیک به اندوه را ندیده بودم. از فاطمه در مورد آن‌چه آن حضرت صلى الله علیه وسلم گفته بود، سؤال کردم. گفت: من راز رسول خدا صلى الله علیه وسلم را فاش نمی‌کنم. وقتی که پیامبر صلى الله علیه وسلم وفات کرد، آن‌گاه از وی پرسیدم. گفت: پیامبر صلى الله علیه وسلم در گوشم گفت: «همانا جبرئیل در هر سال یک بار قرآن را بر می‌خواند و امسال آن را دو بار بر من خوانده است و نمی‌پندارم مگر آن‌که اجلم به سر رسیده است و بعد از من، تو نخستین کس از اهل بیتم هستی که به من می‌پیوندی.» من گریستم. سپس فرمودند: «آیا خشنود نمی‌شوی که تو بهترین زنان اهل بهشت باشی؟!» و من از این مژده خوشحال شده و خندیدم.[۴۰]

آن‌گاه که بیماری پیامبر صلى الله علیه وسلم شدت یافت، بیهوش شد. فاطمه علیها السلام گفت: «وَا کَرْبَ أَبَاهُ»؛ وای بر این درد و رنج پدر. آن حضرت صلى الله علیه وسلم به وی گفت: «از امروز به بعد پدرت هیچ درد و رنجی نخواهد داشت.» چون پیامبر صلى الله علیه وسلم دار فانی را وداع گفته و به ملأ أعلى پیوست، فاطمه گفت: «یَا أَبَتَاهُ! أَجَابَ رَبًّا دَعَاهُ، یَا أَبَتَاهْ! مَنْ جَنَّةُ الْفِرْدَوْسِ مَأْوَاهْ، یَا أَبَتَاهْ! إِلَى جِبْرِیلَ نَنْعَاهْ»؛ پدرجان! کسی بودی که پروردگارش را که او را فراخواده بود، اجابت کرد. پدرجان! کسی هستی که بهشت فردوس جایگاه توست. پدرجان! وفاتت را به جبرئیل اعلام می‌کنیم.[۴۱] [به جبرئیل تسلیت عرض می‌نماییم.]

داغ فرقت پیامبر صلى الله علیه وسلم آن‌چنان بر فاطمه تأثیر گذاشت که دیگر آن فاطمه‌ی خوشحال و خندان قبلی نبود. قبل از وفات پدر، همیشه خوش‌رو و تبسم بر لب بود، اما بعد از وفات پدرش لبخند او هم گم شد.[۴۲] گویا به زبان حال می‌گفت:

صُبَّت عَلَیَّ مَصائِبٌ لَوأَنَّها … صُبَّت عَلى الأَیّامِ عُدن لَیالِیا[۴۳]

بعد از وفات پیامبر صلى الله علیه وسلم، نه یک مصیبت، بلکه آن‌چنان مصیبت‌هایی بر من آمد که اگر آن مصایب بر روزها وارد می‌شدند، روز را به شب تبدیل می‌کردند!

محبت فاطمه علیها السلام با پیامبر جهانیان و پدر مهربانش صلى الله علیه وسلم از این جمله‌ی بسیار شیوا و بلیغ او آشکار می‌گردد که بعد از دفن پیامبر صلى الله علیه وسلم گفته بود؛ جمله‌ای که هیچ قصیده‌ی رثایی طولانی و بلیغ نمی‌تواند با آن برابری کند و آن جمله این است: «یَا أَنَسُ! أَطَابَتْ أَنْفُسُکُمْ أَنْ تَحْثُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ التُّرَابَ؟» ای انس! چگونه راضی شدید که بر پیکر پاک رسول الله صلى الله علیه وسلم خاک بریزید؟[۴۴]

ماجرای فدک

عایشه‌ی صدیقه رضی الله عنها می‌گوید: فاطمه و عباس رضی الله عنهما به نزد ابوبکر رضی الله عنه رفتند و سهم خود را از ارثیه‌ی رسول‌خدا صلى الله علیه وسلم خواستند؛ آنان، خواهان زمین آن حضرت از فدک و سهم ایشان از خیبر بودند. ابوبکر رضی الله عنه در پاسخ به آن‌ها گفت: من از رسول خدا صلى الله علیه وسلم شنیدم که فرمودند: «ما پیامبران، چیزی به ارث نمی‌گذاریم؛ آن‌چه از خود می‌گذاریم، صدقه است؛ آل محمد [صلى الله علیه وسلم] فقط به اندازه‌ی تأمین هزینه‌ی زندگی خود از این مال برگیرند.»^[۴۵]

به روایتی ابوبکر صدیق رضی الله عنه فرمود: «من، عملی را که رسول‌خدا صلى الله علیه وسلم انجام می‌داده‌اند، ترک نمی‌کنم و آن را انجام می‌دهم؛ یعنی مخارج کسانی که بر عهده‌ی پیامبر صلى الله علیه وسلم بود، بر عهده خواهم گرفت. چرا که من از این می‌ترسم که اگر چیزی از رویه‌ی آن حضرت صلى الله علیه وسلم را رهاکنم، گمراه شوم.»^[۴۶]

و در روایتی آمده است که حضرت ابوبکر رضی الله عنه گفت: به خدا سوگند! چیزی از صدقات رسول خدا صلى الله علیه وسلم را تغییر نخواهم داد و آن را به همان وضعی که در زمان آن بزرگوار بود، باقی خواهم گذاشت و به شیوه‌ی او عمل خواهم کرد.[۴۷]

آری! حضرت ابوبکر رضی الله عنه گفته بود: به خدا سوگند! در هیچ کاری یک ذره از روش رسول الله صلى الله علیه وسلم منحرف نخواهم شد [و منحرف هم نشد]. لذا ایشان بر آن‌چه معتقد بود و آن را حق می‌دانست، استوار ماند و تصمیم گرفت وصیت رسول الله صلى الله علیه وسلم را به مرحله‌ی اجرا بگذارد. از طرف دیگر فاطمه علیها السلام نیز بر مطالبه‌ی خود اصرار ورزید و این بدان سبب است که یا این حدیث به فاطمه علیها السلام نرسیده بود یا این‌که معتقد بود قانون در این مورد، دست خلیفه‌ی رسول الله صلى الله علیه وسلم را باز گذاشته است و او مجوز قانونی دارد که خواسته‌ی او را عملی کند. یا ممکن است فاطمه علیها السلام بر این اعتقاد بوده که انبیا در اموال منقول (درهم و دینار) میراث نمی‌گذارند؛ چنان‌که در روایت آمده: «ورثه‌ی من درهم و دیناری بین خود تقسیم نمی‌کنند.» حال آن‌که این مسأله به مال غیر منقول (زمین) تعلق داشت و مال غیر منقول میراث قرار می‌گیرد. و ابوبکر معتقد بود که حکم عام است؛ مال منقول و مال غیر منقول هر دو را شامل می‌شود؛ لذا به خود حق نمی‌داد که آن را بین ورثه تقسیم کند. به هر حال هر دو در این مورد مجتهد بودند که یا معذوراند و یا مُصیب.[۴۸]

استاد عباس محمود عقاد در کتاب “فاطمة وفاطمیون” می‌نویسد: حقیقتی که در آن اختلاف نیست این است که بدانیم فاطمه بزرگ‌تر از آن است که به ناروا چیزی ادعا کند و صدیق نیز بزرگ‌تر از آن است که حقی را از فاطمه سلب کند… زیرا سرانجام چنان شد که ابوبکر با رضایت فاطمه محصول فدک را به مصرف صحیح می‌رساند و خلیفه هم چیزی از عواید فدک را برای خود بر نمی‌داشت تا کسی علیه او ادعایی داشته باشد. تنها مسأله دشواری امر قضاوت بود.[۴۹]

نیز استاد عقاد در کتاب “العبقریات الإسلامیة” می‌نگارد: این کار عاقلانه‌ای نیست که وفاداری و محبت ابوبکر صدیق رضی الله عنه با پیامبر صلى الله علیه وسلم را به علت این‌که فاطمه علیها السلام را از میراث محروم کرد، مورد شبهه قرار دهیم؛ زیرا اگر فاطمه را محروم کرد، دختر خود، عایشه را نیز محروم نمود؛ به دلیل این‌که انبیا از خود میراثی به جا نمی‌گذارند. ابوبکر نمی‌خواست با منع میراث از وارثان پیامبر صلى الله علیه وسلم که از جمله‌ی آنان دختر محبوب خودش نیز بود، ظلم کند و در این باره بخل ورزد، اما می‌خواست دین و وصایای پیامبر صلى الله علیه وسلم را حفظ کند که مسلّماً حفظ آن‌ها از حفظ مال و فرزند لازم‌تر بود.[۵۰]

قضاوت ابوبکر رضی الله عنه در مورد مسأله‌ی میراث، قضاوتی بود که مجوز قانونی دیگر نداشت تا به گونه‌ای دیگر داوری کند [آن‌چنان که حضرت زید، فرزند امام زین العابدین می‌فرماید: به خدا سوگند! اگر من نیز به جای ابوبکر بودم، همانند او قضاوت می‌کردم[۵۱]]؛ زیرا ابوبکر می‌دانست که همان‌گونه که پیامبر صلى الله علیه وسلم فرموده است، از وی میراثی به جا نمی‌ماند. عایشه رضی الله عنها نیز در این مورد مانند فاطمه علیها السلام بود. حضرت ابوبکر رضی الله عنه به هنگام وفات به عایشه رضی الله عنها وصیت کرد تا هر چه از اموال شخصی‌اش به او تعلق می‌گیرد یا به او بخشیده است، به نفع مسلمانان از آن‌ها صرف نظر کند و به او تأکید کرد که این مال نه به عنوان هدیه برایت حلال است و نه به عنوان میراث.[۵۲]

هم‌چنین حضرت علی رضی الله عنه نیز وصیت نمود که اموالش به عنوان میراث تقسیم نشود؛ بلکه تمام فرزندانش باید به طور مساوی از آن بخورند و طبق معمول در راه خدا انفاق نمایند. سرپرست آن در ابتدا حسن و پس از وی حسین خواهد بود.[۵۳]

لذا اگر مال حضرت علی رضی الله عنه به صورت ارث تقسیم می‌شد، باید سهم پسران بیش از دختران می‌شد و مسؤول تمام اموال حضرات حسن و حسین قرار نمی‌گرفتند، بلکه هر کسی مال خود را برمی‌داشت و مسؤولیت آن هم به عهده‌ی خودش می‌بود.

میثم بحرانی، شارح نهج البلاغة وصیت‌نامه‌ی حضرت علی را کامل‌تر آورده است که ایشان در این وصیت‌نامه که در حضور چندین شاهد، به قلم خود نگاشته است، تصریح کرده است که : «لا یباع منه شیء ولا یوهب ولا یورث»؛ اموال و املاک من صدقه است؛ هیچ کس حق ندارد چیزی از آن‌ها را بفروشد یا هدیه دهد و یا به ارث ببرد.[۵۴]

و هم‌چنین خود فاطمه علیها السلام مال خود را صدقه اعلام کرد نه میراث؛ چنان‌که در فروع کافی آمده است که فاطمه وصیت نمود که مالش را علی بن ابی طالب برعهده بگیرد و پس از او حسن و پس از وی حسین و بعد از وی بزرگ‌ترین فرزندانش؛ و بر این وصیت‌نامه خدا را و نیز مقداد بن اسود و زبیر بن عوام را شاهد گرفت.[۵۵]

لذا اگر مالش به عنوان ارث برده می‌شد، باید به حضرت علی یک‌چهارم می‌رسید و حسن و حسین نیز عصبه قرار می‌گرفتند که هر یکی دو حصّه و به زینب و ام کلثوم یک یک حصه می‌رسید.

این روایت که مال پیامبر صلى الله علیه وسلم ارث نیست و صدقه است، نه تنها در کتب اهل سنت، بلکه در منابع شیعی هم آمده است که خوانندگان محترم می‌توانند به کتاب فروعی کافی ثقة الإسلام کلینی، جلد هفتم، کتاب الوصایا، باب صدقات النبی صلى الله علیه وآله وفاطمة والأئمة علیهم السلام ووصایاهم، رجوع نمایند. در آن‌جا در خواهند یافت که اموال پیامبر صلى الله علیه وسلم بر فاطمه صدقه بودند نه میراث.[۵۶]

اما آن‌چه در بعضی از روایات صحیح آمده است که فاطمه از ابوبکر ناراحت شد؛ علتش این است که فاطمه‌ی زهرا علیها السلام در غم جان‌سوز وفات پدر بزرگوارش بود؛ مصیبتی که با رحلت برگزیده‌ترین بنده‌ی خدا، تمام مصایب را کوچک و ناچیز می‌نمود. در چنان موقعیتی که غم و اندوه، فاطمه علیها السلام را دربرگرفته بود و به خاطر بیماری، توان برخاستن از بستر را نداشت، کاملاً عادی بود که نتواند چون گذشته بانشاط و فعال باشد؛ علاوه بر این خلیفه‌ی بزرگوار نیز مشغول سامان‌دهی به امور مسلمین و جنگ با مرتدین بود؛ فاطمه‌ی زهرا علیها السلام می‌دانست که به زودی به پدرش می‌پیوندد؛ او بنا بر فرموده‌ی رسول‌خدا صلى الله علیه وسلم خبر داشت که نخستین فرد خانواده خواهد بود که از دنیا رخت سفر می‌بندد و به دیار باقی می‌رود. قطعاً در چنین شرایطی، کسی به دنیا نمی‌اندیشد تا چه رسد به فاطمه‌ی زهرا که بخواهد به خاطر دنیا با کسی قهر کند! هیچ روایتی دال بر این نیست که ابوبکر و فاطمه رضی الله عنهما هم‌دیگر را دیده و به هم سلام نکرده باشند. آری بنا به دلایلی که گفتیم، فاطمه علیها السلام ناگزیر شد خانه‌نشین شود که به همین سبب برخی، آن را به اختلاف وی با ابوبکر رضی الله عنه در مورد فدک مرتبط دانسته‌ و از آن چنین تعبیر کرده‌اند که فاطمه با ابوبکر رضی الله عنهما قهر نموده و بر او خشم گرفته است.^[۵۷]

یا این‌که خشم فاطمه اشتباهی بود؛ چون او مدعی بود و ابوبکر مدعى علیه. و فاطمه در آن مجلس گفته‌ی ابوبکر را باور نکرد. اما وقتی که به خانه رفت و علی او را تفهیم کرد، دیگر در این باره صحبت نکرد. لذا آن‌چه در حدیث آمده است که فاطمه با ابوبکر صحبت نکرد، یعنی در مورد این قضیه صحبت نکرد.[۵۸]

از این قبیل وقایع که طبیعت بشری مقتضی آن‌هاست، در زندگی قبایل و جوامع بشری بسیار پیش می‌آید. طبیعت و سرشت انسان به گونه‌ای است که نسبت به آن‌چه یقین پیدا می‌کند و آن را حق می‌داند، حساس و عاطفی است و بدین خاطر بر موضوع خود پافشاری می‌کند. لیکن اختلاف و نارضایتی فاطمه از ابوبکر رضی الله عنهما از حدود شرع تجاوز نمی‌کرد و مخالف با علوّ طبع و بزرگواری و بخشندگی طبیعی او نبود. و نیز روایت شده که حضرت ابوبکر رضی الله عنه هنگام بیماری وفات حضرت فاطمه علیها السلام نزد ایشان رفت و اجازه‌ی ورود خواست. حضرت علی رضی الله عنه به فاطمه گفت: ابوبکر پشت در منتظر اجازه‌ی ورود است، آیا به او اجازه می‌دهی یا خیر؟ وی گفت: آیا تو راضی هستی؟ حضرت علی گفت: آری. پس حضرت ابوبکر رضی الله عنه داخل شد و با او سخن گفت و عذر خود را در این باره بیان کرد و او هم از ابوبکر راضی شد.[۵۹]

علاوه بر این، این یک واقعیت تاریخی است که ابوبکر صدیق رضی الله عنه در ایام خلافت خود حق اهل بیت را از غنایم مدینه و اموال فدک و خمس خیبر کاملاً می‌داد[۶۰] جز این‌که بنابر آن‌چه از پیامبر صلى الله علیه وسلم شنیده بود،‌احکام میراث را بر آن جاری نمی‌ساخت. از امام محمد باقر و هم‌چنین از زید بن علی شهید رحمهما الله روایت شده که فرمودند: «ابوبکر و عمر هیچ گونه حقی از ما اهل بیت غصب نکرده و به اندازه‌ی یک سر مو بر ما ظلم نکرده‌اند.» مفهوم این روایت در شرح نهج البلاغة ابن ابی الحدید نیز آمده است.^[۶۱]

بنابراین رابطه‌ی ابوبکر صدیق رضی الله عنه با اهل بیت و خاندان رسول‌خدا صلى الله علیه وسلم، چنان رابطه‌ی دوستانه و احترام‌آمیزی بوده که هم زیبنده‌ی ابوبکر و هم شایسته‌ی اهل بیت می‌باشد.

در این‌جا این نکته شایان ذکر است که حضرت علی رضی الله عنه در دوران خلافت خویش، به همان شیوه‌ی ابوبکر رضی الله عنه عمل کرد. وی فدک را به مواردی که حضرت ابوبکر به مصرف می‌رسانید، مصرف می‌کرد و آن را بین ورثه‌ی پیامبر صلى الله علیه وسلم تقسیم نکرد.[۶۲]

در شرح ابن ابی الحدید بر نهج البلاغة آمده است: ابوبکر به فاطمه گفت: رسول خدا صلى الله علیه وسلم به اندازه‌ی قوت شما از فدک بر می‌داشت و بقیه را در راه خدا انفاق می‌کرد؛ اگر آن را به شما بدهم، چه کار می‌کنید؟

فاطمه گفت: همان کاری را می‌کنم که پدرم کرده بود!

ابوبکر گفت: خدا را شاهد می‌گیرم که من هم با فدک همان کاری را بکنم که پدرت کرده بود.

فاطمه گفت: تو را به خدا قسم می‌دهم که چنین می‌کنی؟

ابوبکر گفت: به خدا سوگند که چنین کنم.

فاطمه گفت: خدایا! شاهد باش.

و ابوبکر به اندازه‌ی روزی کفاف آن‌ها، به ایشان می‌داد و بقیه را در راه خدا تقسیم می‌کرد و عمر هم همین کار را کرد و عثمان نیز و علی هم همین‌طور عمل می‌کرد![۶۳]

و بعد از حضرت علی، پسرش امام حسن، امیر المؤمنین قرار گرفت؛ اما او هم آن را ارث خود نفهمید و برای خود برنداشت بلکه همان روندی را در پیش گرفت که خلفای قبل از او اختیار کرده بودند.

حقیقت ماجرای فدک و عملکرد به جای ابوبکر صدیق رضی الله عنه را شاعر و عارف فرهیخته‌ی اهل سنت، شیخ عطار نیشابوری به این زیبایی به تصویر می‌کشد:

فاطمه خاتون جنت ناگهی … پیش سید رفت در خلوتگهی

گفت کرد از آس دستم آبله … یک کنیزک از تو میخواهم صله

تا مرا از آس رنجی کم رسد … تا کیم از آس چندین غم رسد

آس گردونم چو یک ارزن بود … آس کردن خود چه کار من بود

وی عجب در پیش حیدر روزگار … بود آن ساعت غنیمت بی‌شمار

دست بگشاد و ببخشید آن همه … هیچ نگذاشت از برای فاطمه

یک دعاش آموخت زیبا و عزیز … گفت این بهتر ترا زان جمله چیز

چون نماند از انبیا میراث باز … کار چندینی مکن برخود دراز

هان چه گویی ظلم بود این یا نبود … بود این شفقت همه دین یا نبود

آن‌که او از فقر فخر آمد عزیز … کی گذارد هیچ کس را هیچ چیز

هست دنیا دشمن حق بی مجاز … دشمن حق کی گذارد دوست باز

گر سر دین داری ای بی پا و سر … راه دین این نیست زین ره در گذر

دین تو از بهر خلاص خویش دار … در دو عالم درد خاص خویش دار

بی شک این نادادن اینجا دین بود … در فدک صدیق را هم این بود

درد حق گر دامن جان گیردت … این تعصب کی گریبان گیردت

انس حضرت جان‌فزایت بس بود … تا که تو هستی خدایت بس بود[۶۴]

وفات

بنابر قول مشهور، فاطمه علیها السلام شش ماه بعد از وفات پیامبر صلى الله علیه وسلم از دنیا رحلت نمود همان گونه که آن حضرت صلى الله علیه وسلم به او گفته بود: او نخستین فردی است که از میان خاندانش در سرای باقی به او می‌پیوندد.[۶۵] رحلت وی در شب سه شنبه، سوم رمضان سال یازدهم هجری به وقوع پیوست.[۶۶] امام مالک از امام جعفر صادق به روایت پدر و جدش از امام زین العابدین نقل می‌کند که وفات فاطمه علیها السلام در فاصله‌ی بین مغرب و عشا واقع شد.[۶۷]

حضرت علی با اسماء دختر عمیس همسر ابوبکر، فاطمه را غسل دادند.[۶۸]

ابوبکر، عمر، عثمان، زبیر و عبدالرحمن بن عوف رضی الله عنهم برای نماز جنازه حاضر شدند. حضرت علی رضی الله عنه به حضرت ابوبکر رضی الله عنه پیشنهاد کرد که امامت نماز جنازه را انجام دهد. ابوبکر گفت: با بودن شما؟! گفت: آری؛ به خدا سوگند کسی غیر از تو بر او نماز نمی‌گزارد. آن‌گاه ابوبکر رضی الله عنه جلو رفت و به امامت او نماز خوانده شد و در همان شب دفن گردید.[۶۹]

در طبقات ابن سعد به روایت مطرف بن عبدالیساری از عبدالأعلی بن ابی مساور از حماد از ابراهیم آمده است که ابوبکر صدیق رضی الله عنه بر فاطمه علیها السلام دختر پیامبر صلى الله علیه وسلم نماز خواند و چهار تکبیر گفت.[۷۰]

گر چه در روایت بخاری (۴۲۴۰، ۴۲۴۱) و مسلم (۱۷۵۹) آمده است که ابوبکر را خبر نکردند و علی بر او نماز جنازه خواند، روایت راجحی نیست. اگر نیک بنگریم، به هنگام بیماری وفات فاطمه، پرستار او همسر ابوبکر؛ یعنی اسماء بنت عمیس بود و یقیناً اسماء بدون اجازه‌ی ابوبکر جهت پرستاری فاطمه نرفته بود [بلکه ابوبکر او را فرستاده بود تا از احوال دختر رسول خدا صلى الله علیه وسلم با خبر شود]؛ چون بیرون رفتن زن از خانه بدون اجازه‌ی شوهر جایز نیست. و بعد از وفات فاطمه، اسماء او را غسل داد [و برای او تابوتی درست کرد]. چه‌طور می‌شود که اسماء این همه کار را انجام دهد و شوهرش، ابوبکر با خبر نشود؟! لذا آن‌چه در روایات کتب سیرت آمده است که حضرت ابوبکر مطلع شد و حتى نماز جنازه به امامت وی برگزار شد، راجح همان است و روایت بخاری مرجوح است.[۷۱]

و ثانیاً راوی روایت فوق، حضرت عایشه رضی الله عنها می‌باشد که در نماز جنازه حضور نداشته است و امام نماز جنازه را هم ندیده است. والله أعلم.

آیا فاطمه شهید شد

چند سالی که موضوع شهادت حضرت فاطمه علیها السلام بسیار بحث برانگیز و جنجالی شده و جنگ روانی بزرگی علیه اهل سنت به راه افتاده است و معلوم نیست که هدف از شهید جلوه دادن فاطمه چیست؟ آیا بالا بردن مقام فاطمه به عنوان شهید است؟ شکی در این نیست که شهادت مقام بسیار والایی است و شهید به نزد خدا ارزش بسیار زیادی دارد؛ اما بالاتر از آن مقامی دیگر هم وجود دارد و آن مقام صدّیقیت است که حضرت فاطمه علیها السلام به مقام صدیقیت رسیده بودند و آن در شریعت رتبه‌ی خاصی است که آخرین پایه‌ی وی به اوّلین پایه‌ی نبوت وصل می‌شود.[۷۲]

یا این‌که هدف زیر سؤال بردن شخصیت صحابه‌ی بزرگوار پیامبر است که خداوند رضایت خود را در همین دنیا از آنان اعلام فرموده است؟ و ظاهر همین است؛ چون عده‌ای آگاهانه‌ یا ناآگاهانه‌ شهادت‌ حضرت‌ فاطمه‌ی‌ زهرا  رضی‌الله عنها را عنوان‌ می‌نمایند، تا از این‌ رهگذر مظلومیّت‌ اهل‌ بیت‌ پیامبر صلى الله علیه وسلم را به‌ اثبات‌ برسانند؛ غافل‌ از آنکه‌ جعل‌ چنین‌ داستانی‌، توهین‌ به‌ مقام‌ شامخ‌ حضرت‌ علی‌ رضی الله عنه و هتک‌ حرمت‌ خاندان‌ پیامبر اسلام‌ محسوب‌ می‌گردد. در صورتی‌ که‌ بررسی‌ روابط‌ دوستانه‌ حضرت‌ علی‌ و حضرت‌ عمر، ازدواج‌ حضرت‌ عمر  با ام‌کلثوم‌ دختر گرامی‌ حضرت‌ علی‌ و فاطمه، و نام‌گذاری‌ حضرت‌ علی‌ تعدادی‌ از فرزندان‌ خویش‌ را به‌ نام‌های‌ ابوبکر، عمر و عثمان‌ و مشورت‌های‌ مهم‌ حضرت‌ عمر با حضرت‌ علی‌ رضی الله عنهما در مورد امور خلافت‌، قضاوت‌ها، احکام‌ و… نشانه‌ی‌ همکاری‌ صمیمانه‌ و ارتباط‌ دوستانه‌ میان‌ آن‌ بزرگواران‌ و بیانگر خلاف‌ این‌ ادعا است‌. کدام‌ عقل‌ سلیم‌ می‌پذیرد که‌ حضرت‌ علی رضی الله عنه‌ دخترش‌ را به‌ ازدواج‌ قاتل‌ همسر گرامیش‌، فاطمه‌  رضی‌الله عنها در آورد و رابطه‌ی‌ دوستانه‌ با او برقرار نماید!

نگرشی‌ سطحی‌ به‌ روایات‌ متضاد حادثه‌‌ی شهادت‌ حضرت‌ فاطمه‌ زهرا رضی‌الله عنها و تعصب‌ نویسندگان‌، دلالت‌ بر جعل‌ چنین‌ داستان‌ واهی‌ و بی‌اساس‌ دارد. به‌ همین‌ دلیل‌ شیخ‌ محمد عزه‌ دروزه‌، دانشمند معاصر اسلامی‌، بیان‌ چنین‌ واقعه‌ای‌ را نتیجه‌ی‌ رقابتی‌ می‌داند که‌ پس‌ از خلفای‌ راشدین‌ میان‌ امویان‌ و هاشمیان‌ پدید آمده‌ و می‌گوید: «به‌ احتمال‌ قوی‌ این‌ روایات‌ نتیجه‌ی‌ تضاد و رقابتی‌ است‌ که‌ پس‌ از خلفای‌ راشدین‌ میان‌ امویان‌ و هاشمیان‌ پدید آمده‌ است‌ وگرنه‌ فاطمه‌ و علی‌رضی الله عنهما با ایمان‌تر، منزه‌تر و خردمندتر از آن‌ بوده‌اند که‌ بر خلاف‌ مصالح‌ مسلمانان‌ به‌ پا خیزند و عُمَر بزرگ‌تر و خویشتن‌دارتر از آن‌ بود که‌ به‌ آتش‌ زدن‌ خانه‌ی‌ فاطمه‌ رضی‌الله عنها دست‌ یازد.»^[۷۳]

نقل‌ شهادت‌ حضرت‌ فاطمه‌ی‌ زهرا رضی‌الله عنها هم از نظر سند‌ ضعیف‌ است؛ زیرا فاقد سند و مدرک‌ است‌، و هم‌ از نظر بیان ضعف دارد؛ چون به‌ گونه‌ای‌ بیان‌ شده‌ که‌ نشان‌ می‌دهد خود ناقلان‌ هم‌ به‌ آن‌ اعتماد ندارند.[۷۴] و از نظر عقلی هم ضعیف است؛ زیرا با بررسی سطحی در فرهنگ عرب به این نکته پی خواهیم برد که عرب‌ها بیش از هر قوم و ملتی نسبت به زنان سخت دارای غیرت بودند و زیر بار ننگ و عار نمی‌ رفتند. واقعه‌ی ذیل روشنگر این مدعاست:

یک زن عرب وارد بازار «بنی قینقاع» شد و نزد زرگری رفت و نشست. یهودی‌ها خواستند حجابش را کشف نمایند، اما زن قبول نکرد. زرگر گوشه‌ی لباسش را به پشت او گره زد. همین که زن بلند شد، عورتش ظاهر گشت، همگی به او نگاه کرده و خندیدند. زن فریاد کشید. مردی از مسلمانان به زرگر حمله کرده و او را کشت. یهودی‌ها نیز بر مرد مسلمان حمله کرده و او را به شهادت رساندند. خویشاوندان مسلمان از مسلمانان کمک خواستند و این گونه درگیری بین مسلمانان و بنی قینقاع آغاز شد.^[۷۵]

زمانی که در جامعه‌ی عرب نسبت به یک زن مسلمان عادی و آن هم به خاطر مسأله‌ای نسبتاً جزئی چنین واکنش انجام بگیرد، کدام عقل می‌‌پذیرد که حضرت فاطمه‌ی زهرا علیها السلام که جگر گوشه‌ی پیامبر خداست، مورد تعرض و بی حرمتی قرار گیرد تا آن‌جا که پهلوی مبارکش بشکند و فرزندش سقط شود و حضرت علی مرتضی رضی الله عنه، فاتح خیبر و قاتل عمرو بن عبد ودّ (پهلوان عرب) و سایر صحابه اعم از مهاجرین و انصار هیچ گونه واکنشی از خود نشان ندهند؛ بدون شک یک مسلمان عادی پیدا می‌‌شد که انتقام دختر گرامی رسول اکرم را بگیرد.‌^[۷۶]

آیا امکان دارد صحابه که محبتی غیر قابل وصف با پیامبر داشتند که حتى نمی‌گذاشتند آب دهان آن حضرت صلى الله علیه وسلم بر زمین بریزد و آن را برداشته و بر بدن خود می‌مالیدند؛ در مکه شدیدترین عذاب‌ها را تحمل کردند؛ رنج سفر به حبشه و دوری از وطن را چشیدند؛ در مکه تمام مال و اراضی خود را رها کردند و در دیار غریب یثرب سکونت گزیدند؛ در جنگ بدر چه دلاوری‌ها که نشان ندادند؛ به هنگام جنگ احد آن همه فداکاری کردند که با وجود زخم و جراحات، وقتی پیامبر صلى الله علیه وسلم گفت: باید دوباره به تعقیب مشرکین برویم، ندای آن حضرت صلى الله علیه وسلم را لبیک گفتند؛ در جنگ خندق با وجودی که از گرسنگی سنگ بر شکم بسته بودند؛ در حنین در آن لحظه‌ای که زمین با آن فراخی‌اش برایشان تنگ شد؛ در تبوک که فصل برداشت خرما  بود؛ در آن هوای بسیار گرم و سوزان عربستان پیامبر را رها نکردند؛ صحابه‌ای که به پیامبر اطمینان داده بودند که ما در جلوی روی شما، از پشت سر شما و از راست و چپ شما می‌جنگیم و از شما محافظت می‌کنیم و حاضر نیستیم که زنده بمانیم و خاری به پای شما بخلد؛ صحابه‌ای که این همه قربانی داده و با خونشان درخت اسلام را آبیاری کردند؛ و… و… و… بعد از سه ماه از وفات آن حضرت به گونه‌ای وی را فراموش نمایند که هر گونه توهین به محبوب‌ترین فرزندش را نادیده بگیرند و در برابر آن کوچک‌ترین عکس‌العملی از خود نشان ندهند؟!

مگر ابوبکر و عمر، کدامین سپاه و ارتش را با کدامین سلاح‌های پیشرفته در اختیار داشتند که اگر صحابه به دفاع از حق فاطمه، اعتراض می‌نمودند، آن‌ها را سرکوب می‌کردند؟! آیا صحابه‌ای که در سخت‌ترین شرایط، با رسول خدا صلى الله علیه وسلم زیستند و در شدیدترین جنگ‌ها پیامبر را همراهی کردند و در مقابل بزرگ‌ترین دشمنان اسلام در آن زمان ایستادگی کردند و آن‌ها را از پای در آوردند و بعد از پیامبر با بزرگ‌ترین ابرقدرت‌ها درافتادند و آنان را به زانو درآوردند، در این‌جا نتوانستند کوچک‌ترین واکنشی بروز بدهند که در تاریخ ماندگار باشد؟!

کلاّ وحاشا!

لذا وظیفه‌ی ما این نیست که این افسانه‌ی دروغین را بهانه کرده و در هر کوی و برزن پرچم مصیبت به دست گرفته و شال عزا به گردن کنیم و در خیابان‌ها بگردیم و نقش بهترین یاران پیامبر صلى الله علیه وسلم را که بیست و سه سال برای تربیتشان زحمت کشید، زیر سؤال ببریم؛ بلکه باید به صراحت بگوییم:

ماجرایی هیچ گه در خانه‌ی مولا نبود … داستان عترت و حکم ذوی القربى نبود

مهبط وحی خدا را هیچ کس آتش نزد … هیچ قصدی بر هجوم خانه‌ی مولا نبود

هیچ کس را جرأتی بهر لگد هرگز نبود … هیچ گه بحثی ز قتل محسن والا نبود

ماجرایی گر به پشت در سر زهرا گذشت … تو چه می‌گویی علی شیر خدا آن‌جا نبود؟

یا که او شیری نبود و هم‌چو روباهی ضعیف … گوشه‌ای کز کرده بود و اهل دعواها نبود!

پس چرا بگذاشت تا با همسرش آن سان کنند … یا شریک جانیان بُد با حضرت زهرا نبود؟!

دید و بشنید آن‌چه پشت در سر زهرا گذشت … گوش‌هایش کر نبود و از دو چشم اعمى نبود

بعد مرگ حضرت زهرا، علیّ مرتضى … با عُمَر رفتار او رفتارِ با اعدا نبود

دخت زهرا را چرا او در نکاح قاتلش … داد، گویا از نخست او با ذوی القربى نبود؟!

چون هدف رفتار خوب کافران با احمد است … پس بیان حکم ذوی القربى و ذوالبعدى نبود

یعنی با من دوستی دارید چون هم رشته‌ایم … آیه‌ی قربى است مکّی، اهل بیت آن‌جا نبود

نی حسین را هستی‌ای بُد نی حسن را وجود … زوجیت هم بین زهرا و علی برپا نبود

نی خبر از میخ و سینه نی ز سیلی راست هست … فاطمه در کوچه‌ها مظلومه‌ی دنیا نبود

مهر نیلی را کجا بر بازوی زهرا زدند؟ … تازیانه جز دروغی محض و هم بی‌جا نبود

بین اهل بیت پیغمبر وَ اصحاب کبار … هیچ گه بحثی ز جنگ و شورش و غوغا نبود

چون که قرآن گویدت یاران پیغمبر مدام … سخت بر کفار باشند، کافر و ترسا نبود

عقل خود قاضی بگردان از تعصب باز مان … کور گرداند تعصب هدیه‌ای زیبا نبود

گر ترا دعوا برای صحت گفتار هست … صحتش را پیش گردان صحّت سیما نبود

اتصال راویان با عدل و با توثیقشان … ز اهل سنت راست گردان ورنه دعواها نبود

راویان افتراگر را نباشد اعتبار … افترایند آن‌چه گفتی چون سند آن‌جا نبود[۷۷]

چرا فاطمه در جوانی درگذشت

ممکن است این شبهه هنوز در ذهن باقی باشد که اگر فاطمه شهید نشده است، پس چرا در سنّ جوانی درگذشت؟

جوابش ساده است: چون تقدیر الهی چنین بود؛ اما کار تقدیر، بدون از حکمت نیست. همه می‌دانیم که فاطمه پنج سال قبل از بعثت به دنیا آمد و سه یا شش ماه (طبق قول اصح) بعد از وفات پیامبر صلى الله علیه وسلم دار فانی را در سنّ بیست و نُه سالگی وداع گفت.

معنای این به غایت خطیر و با ارزش است. آری! تقدیر چنین بود که حضرت زهرا از ابتدای رسالت پیامبر صلى الله علیه وسلم تا آخرین لحظه‌ی وفات ایشان با کاروان رسالت همراه باشد. بدین خاطر اراده‌ی الهی چنین بود که ولادتش پنج سال قبل از بعثت باشد. هنگامی که به سن ۶ سالگی رسید، پدرش به پیامبری برگزیده شد و قلب فاطمه نسبت به نبوت و رسالت باز شد. او از ابتدای رسالت تا زمان وفات پیامبر صلى الله علیه وسلم پهلو به پهلوی ایشان بود. رسالت با تمام تکالیف، اوامر، نبردها، جهاد، دانش، تعلیم، مواقف و مَشاهدش از اوّلین روزش تا آخرین لحظه با او زیست. پس تولدش این گونه مقدر شده بود و عمرش نیز چنین مقدر بود و وفاتش هم به تقدیر بود. حکمت این تقدیرها این است که بایستی او دائماً در کنار پدرش باشد و هر حالتی که برای پیامبر صلى الله علیه وسلم پیش می‌آید، برای او هم پیش آید… در این هستی، هیچ کس به رسول خدا صلى الله علیه وسلم از فاطمه نزدیک‌تر نبود. بعد از وفات مادرش خدیجه، او تنها با پدر ماند. وقتی که به مدینه هجرت نمودند، در خانه‌ی پیامبر بود. بعد از ازدواج با علی، باز هم پیامبر صلى الله علیه وسلم دوست داشت که فاطمه در کنارش باشد؛ لذا خانه‌ای را در جوار خویش برای او انتخاب کرد تا دائماً هم‌دیگر را ببینند؛ چرا که پیامبر صلى الله علیه وسلم راز فاطمه را می‌دانست که او برگزیده‌ی تمام زنان جهان است و پیامبری که علم اوّلین و آخرین را داشت، می‌دانست مادامی که او باید به جهان دیگر بشتابد، فاطمه هم باید با او بیاید؛ چون دور فاطمه تمام شده است.

بدین سبب فاطمه علیها السلام بیش از چند ماهی بعد از وفات پدر در قید حیات نماند.[۷۸]

سجایا

اخلاق فاطمه بزرگ منشانه بود. نیک سرشت، شرافتمند، ظریف و حساس بود. زود فهم بود و تفکری عمیق داشت. تیزهوش و دارای ذهنی وقاد بود. بامروت بود و مکارمش نظیر نداشت. فخر و تکبر در او هیچ راهی نداشتند. بخشندگی و سخاوت به همراه فراخ دلی، بردباری، سکینه و وقار، نرمی و متانت و عفت و پاکدامنی برازنده‌ی او بود. او پاره‌ی تن رسول الله صلى الله علیه وسلم بود. فطرتش بر عفت، طهارت و پاکیزگی بود. بر زبانش غیر از حق چیزی دیگر جاری نمی‌شد. به جز راست نمی‌گفت. هیچ کس را به بدی یاد نمی‌کرد؛ نه به صورت غیبت و سخن‌چینی و نه به صورت عیب‌جویی. اسرار را هویدا نمی‌کرد. به وعده وفا می‌نمود. صادقانه نصیحت می‌کرد. عذر را قبول می‌کرد و از بدی می‌گذشت. در قول، نیت و وفاداری‌اش صادق بود. امانت‌دار و رازدار بود. دوست نداشت راز کسی و یا گوشه‌ای از کار وی افشا شود. خداوند متعال به او علم و فهم دین را ارزانی داشته بود. او بانویی فقیه و فاضله بود که ید طولایی در دعوت، تبلیغ دین و فقه قرآن و سنت داشت. اما خیلی کم در قضایای فقهی داخل شد. او با نور خدا نگاه می‌کرد. تمام زندگی‌اش تعبیری از فقه نبوت بود که آن را از رسول خدا صلى الله علیه وسلم آموخته بود. او نمونه‌ی کاملی از زن مسلمان است که از چشمه‌ی بزرگ نبوت سیراب شد و از اخلاق پدر و مادرش درس‌ها گرفت. او در مدرسه‌ی نبوت زیست و در آن‌جا تربیت شد.

تمام زندگی فاطمه‌ی زهرا علیها السلام درس، عبرت و پند است. در کودکی یاور دعوت اسلامی و مدافع پدر بود. در ازدواج، جهاد و صبرش بر تنگی معیشت، بهترین دلیل بر زهد و صبر اوست. و او در تمام این موارد، الگوی کاملی برای دختران مسلمان در خانه‌های پدری، زندگی زناشویی و تربیت فرزندان است.[۷۹]

محبّت رسول خدا صلى الله علیه وسلم با فاطمه

ثوبان می‌گوید: هرگاه رسول خدا صلى الله علیه وسلم به سفر می‌رفت، آخرین لحظه به منزل فاطمه سر می‌زد و چون بر می‌گشت قبل از هر جایی نزد او می‌رفت.[۸۰]

ابوثعلبه خشنی می‌گوید: هر گاه رسول الله صلى الله علیه وسلم از غزوه یا سفری برمی‌گشت، ابتدا به مسجد می‌رفت و دو رکعت نماز می‌گزارد و سپس نزد فاطمه علیها السلام می‌رفت و بعد نزد دیگر همسران خود می‌رفت.[۸۱]

از اسامه بن زید روایت است که پیامبر صلى الله علیه وسلم فرمود: «فاطمه، محبوبترین شخص اهل بیت من است.»[۸۲]

در صحیح بخاری و مسلم از مسور بن مخرمه روایت شده است که رسول الله صلى الله علیه وسلم فرمودند: «فاطمه پاره‌ی تن من است؛ شادی او، شادی من و ناراحتی او، ناراحتی من است.»[۸۳]

اعلام خبر دوستی و علاقه‌ به فاطمه و بحث جایگاه ‌او نزد رسول خدا صلى الله علیه وسلم، به طوری که هر چه ‌او را ناراحت کند، رسول خدا را هم ناراحت می‌کند، معرفی حق حرمت فاطمه ‌است؛ همان گونه که ‌این احادیث بر حرام بودن اذیت و آزار رسول صلى الله علیه وسلم در همه‌ احوال و شرایط دلالت می‌کند، هر چند که‌ آن اذیت از چیزی به وجود بیاید که در اصل مباح بوده و رسول خدا هم در قید حیات بوده باشد.[۸۴]

امام بخاری در کتاب صحیح خود، عنوان یکی از سرفصل‌هایش را چنین گذاشته است: … وَمَنْقَبَةِ فَاطِمَةَ عَلَیْهَا السَّلَام بِنْتِ النَّبِیِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ وَقَالَ النَّبِیُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ: «فَاطِمَةُ سَیِّدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ»؛ مناقب خویشاوندی و نزدیکی رسول الله صلى الله علیه وسلم و منقبت فاطمه علیها السلام دختر پیامبر صلى الله علیه وسلم و پیامبر صلى الله علیه وسلم فرمودند: «فاطمه سرور زنان بهشتی است.»[۸۵]

و احادیث متعدد دیگری ـ چه در بخاری و… ـ بر سروری فاطمه، در دنیا و آخرت دلالت دارند.

از جمله‌ی مناقب و ویژگی‌های والای سرورمان فاطمه ‌این است که حاکم با سند خود از بریده روایت کرده و می‌گوید: «از میان زنان، محبوب‌ترین فرد نزد رسول خدا، دخترش فاطمه و در میان مردان علی بود.»[۸۶]

 شاید منظور این حدیث این باشد که فاطمه در میان افراد خانواده ‌از همه نزد او دوست داشتنی‌تر و محبوب‌تر بوده باشد و علی در میان مردان اهل بیت از همه محبوبتر بوده باشد؛ چون در حدیث دیگری آمده است که از پیامبر صلى الله علیه وسلم پرسیده شد: محبوب‌ترین فرد نزد شما کیست؟ فرمودند: «عایشه.» پرسیدند: از مردان چه کسی؟ جواب دادند: «پدرش.»[۸۷] ‌ابن العربی در مورد حدیث می‌گوید: محبوب‌ترین مرد نزد رسول خدا صلى الله علیه وسلم، ابوبکر و محبوب‌ترین همسرانش عائشه و محبوب‌ترین افراد اهل خود در زنان فاطمه و در میان مردان علی است، بدین‌صورت این روایات هم هماهنگ شده و تعارض از بین برداشته می‌شود.[۸۸]

متقابلاً حضرت فاطمه علیها السلام نیز اشتیاق فراوانی به خشنودی و جلب رضایت رسول خدا صلى الله علیه وسلم داشت و می‌کوشید به عملی که پیامبر صلى الله علیه وسلم بنابر اقتضای عاطفه‌ی پدر و محبت طبیعی فرزند خواهان آن است، جامه‌ی عمل بپوشاند.[۸۹]

فاطمه از دیدگاه اهل سنت

عقیده‌ی اهل سنت این است که همه‌ی صحابه و مخصوصاً حضرات ابوبکر و عمر رضی الله عنهما با دخت گرامی رسول اکرم صلى الله علیه وسلم رفتاری شایسته داشته‌اند. بزرگ‌ترین امام اهل سنت، حضرت ابوبکر صدیق رضی الله عنه است که توصیه می‌فرمودند: «محمّد صلى الله علیه وسلم را با گرامی‌داشت اهل بیت وی گرامی بدارید.»[۹۰]

و نیز در جریان قضیه‌ی فدک می‌فرمودند: «سوگند به ذاتی که نفس من در دست اوست! رعایت خویشاوندی رسول الله صلى الله علیه وسلم را نسبت به رعایت خویشاوندی خویش، بیش‌تر دوست دارم.»[۹۱]

حضرت عمر فاروق رضی الله عنه نیز به اهل بیت پیامبر صلى الله علیه وسلم احترام خاصی قایل بودند و خطاب به حضرت فاطمه علیها السلام فرمودند: ای فاطمه! به خدا قسم! من کسی را محبوب‌تر از تو به نزد پیامبر خدا صلى الله علیه وسلم ندیدم و به خدا قسم! هیچ کسی بعد از پدر بزرگوارت نزد من محبوب‌تر از تو نیست.[۹۲]

عقیده و اراده‌ی خاص حضرت عمر فاروق رضی الله عنه به اهل بیت پیامبر صلى الله علیه وسلم سبب شد تا ایشان از ام کلثوم رضی الله عنها دختر گرامی حضرت علی و فاطمه‌ی زهرا رضی الله عنهما خواستگاری نمایند. چنان‌که مؤرخ شهیر شیعی، احمد بن أبی یعقوب یعقوبی (متوفى ۲۸۴هـ.) می‌گوید: عمر، ام کلثوم دختر علی بن ابی طالب را که مادرش فاطمه دختر پیامبر بود، از علی بن ابی طالب خواستگاری کرد. پس علی گفت: او هنوز کوچک است. عمر گفت: آن‌چه پنداشتی نخواستم؛ لیکن خود از پیامبر خدا صلى الله علیه وسلم شنیدم که فرمود: «کُلُّ سَبَبٍ وَنَسَبٍ یَنْقَطِعُ یَومَ القِیَامَةِ إلاَّ سَبَبِی وَصِهْرِی»؛ هر بستگی و خویشاوندی در روز رستاخیز بریده می‌شود، جز بستگی، خویشی و دامادی من. پس خواستم که مرا بستگی و دامادی با پیامبر خدا صلى الله علیه وسلم باشد. پس او را به زنی گرفت و ده‌هزار دینار به او مهریه داد.[۹۳] ازدواج حضرت عمر با حضرت ام کلثوم دختر فاطمه رضی الله عنهما از بسیاری از کتب شیعه هم به ثبوت رسیده است از جمله می‌توان به فروع کافی (۶/۱۱۵)، الطلاق، باب المتوفى عنها زوجها المدخول بها أین تعتد وما یجب علیها مراجعه کرد.

طبرانی روایت کرده است که عایشه رضی الله عنها گفت: «هرگز کسی را بهتر از فاطمه ندیدم، جز پدر بزرگوارش.» و در میان فاطمه و عایشه بحثی پیش آمده بود، عایشه به پیامبر صلى الله علیه وسلم گفت: «موضوع را از فاطمه جویا بشو؛ چون او دروغ نمی‌گوید.»[۹۴]

عایشه دختر حضرت طلحه، از ام المؤمنین عایشه رضی الله عنها نقل می‌کند که گفت: «کسی را ندیده‌ام که شیوه‌ی رفتار و نشست و برخاستش بیش از فاطمه علیها السلام با پیامبر صلى الله علیه وسلم شباهت داشته باشد.  هرگاه فاطمه نزد پیامبر صلى الله علیه وسلم می‌آمد، آن حضرت به سوی او برمی‌خاست و او را می‌بوسید و در جای خود می‌نشاند و هنگامی‌که رسول خدا صلى الله علیه وسلم به دیدار فاطمه می‌رفت، او هم از جای خود برمی‌خاست و وی را می‌بوسید و در جای خود می‌نشاند[۹۵].

و نیز عایشه رضی الله عنها می‌گوید: «راه رفتن فاطمه، همانند راه رفتن رسول خدا صلى الله علیه وسلم بود.»[۹۶]

حاکم با سند خویش از عائشه رضی الله عنها روایت می‌کند که هرگاه نزد عائشه ‌از فاطمه ‌یاد می‌کردند، می‌گفت: کسی را راستگوتر از او در گفتار ندیدم مگر پدرش.[۹۷]

این یک ویژگی ممتاز فاطمه را بیان می‌کند؛ چون عائشه می‌گوید: در رفتار و گفتار و حسن احوال شبیه رسول خدا صلى الله علیه وسلم است، همان گونه که در پایبندی به راستگویی و صداقت با او شباهت دارد. پس رضای خدا شامل حالش باد و خدا هم او را راضی و خشنود گرداند.[۹۸]

چه زیباست که اهل سنت احادیث فضایل حضرت فاطمه را از زبان حضرت عایشه شنیده و نقل کرده‌اند؛ آری! علمای اهل سنت به ما یاد داده‌اند که اگر خورشید را دوست دارید، شعاعش را نیز باید دوست داشته باشید. اگر محمّد صلى الله علیه وسلم را دوست دارید، اهل بیت [و در رأس آن‌ها فاطمه] را هم باید دوست داشته باشید و إلا منافق هستید.[۹۹]

فاطمه در شعر شاعران پارسی‌گوی اهل سنت

پرآوازه‌ترین شاعر سنّی مذهب پارسی‌گوی و پیامبر ادب فارسی، سعدی شیرازی در بوستان به فرزندان فاطمه توسل می‌جوید:

خدایا به حق بنی فاطمه … که بر قول ایمان کنم خاتمه

اگر دعوتم رد کنی ور قبول … من و دست و دامان آل رسول[۱۰۰]

و هم‌چنین در قصاید (قصیده‌ی ۱) نیز به اولاد فاطمه متوسل می‌شود:

یارب به نسل طاهر اولاد فاطمه … یارب به خون پاک شهیدان کربلا[۱۰۱]

عارف و حکیم بزرگ اهل سنت، سنایی غزنوی نیز فاطمه را بهترین زنان می‌داند (قصاید، قصیده‌ی ۱۶۴):

سراسر جمله عالم پر زنانند … زنی چون فاطمه خیر النسا کو؟[۱۰۲]

عطار نیشابوری، یکی دیگر از افتخارات اهل سنت است که در الهی نامه، مقاله‌ی هفدهم، شعر ششم، حکایت جهاز فاطمه را که در آن ابوبکر و عمر همکاری داشته‌اند به طور کامل آورده است و در آن فاطمه را نور پیمبر معرفی کرده است.[۱۰۳]

در پایان مناسب است که این مقاله را با شعر شاعر پارسی‌گوی اهل سنت، فیلسوف بزرگ جهان اسلام، دکتر اقبال لاهوری به اتمام برسانیم:

در معنی این‌که سیدة النساء فاطمة الزهراء اسوه‌ی کامله‌ایست برای زنان اسلام

مریم از یک نسبت عیسى عزیز … از سه نسبت حضرت زهرا عزیز

نور چشم رحمة للعالمین … آن امام اوّلین و آخرین

آن‌که جان در پیکر گیتی دمید … روزگار تازه آئین آفرید

بانوی آن تاجدار هل أتى … مرتضى مشکل گشا شیر خدا

پادشاه و کلبه‌ای ایوان او … یک حسام و یک زره سامان او

مادر آن مرکز پرگار عشق … مادر آن کاروان سالار عشق

آن یکی شمع شبستان حرم … حافظ جمعیت خیر الأمم

تا نشیند آتش پیکار و کین … پشت پا زد بر سر تاج و نگین

و آن دگر مولای ابرار جهان … قوت بازوی احرار جهان

در نوای زندگی سوز از حسین … اهل حق حریت آموز از حسین

سیرت فرزندها از امهات … جوهر صدق و صفا از امهات

مزرع تسلیم را حاصل بتول … مادران را اسوه‌ی کامل بتول

بهر محتاجی دلش آن‌گونه سوخت … با یهودی چادر خود را فروخت

نوری و هم آتشی فرمانبرش … گم رضایش در رضای شوهرش

آن ادب پرورده‌ی صبر و رضا … آسیا گردان و لب قرآن سرا

گریه‌های او ز بالین بی نیاز … گوهر افشاندی به دامان نماز

اشک او بر چید جبریل از زمین … همچو شبنم ریخت بر عرش برین

رشته‌ی آیین حق زنجیر پاست … پاس فرمان جناب مصطفی است

ورنه گرد تربتش گردیدمی … سجده ها بر خاک او پاشیدمی[۱۰۴]

والسلام علیکم ورحمة الله وبرکاته!